CHARAKTERYSTYKA - Biblioteka Čaploviča

Oddzielny budynek jednopiętrowy dla celów Biblioteki Čaploviča został zbudowany w latach 1905-1911. W maju 1911 r. zaczęto układać książki do nowego budynku, gdzie główną część biblioteki umieszczono na pierwszym piętrze wraz z czytelnią i pracownią bibliotekarza. Na parterze znajdowało się mieszkanie bibliotekarza, kolejny pokój służył dolnokubińskiemu stowarzyszeniu czytelników i w następnym była wystawa starych pism, antyków, rarytasów i zabytków etnograficznych Komitatu Orawskiego. Wypożyczanie książek zaczęło 1 stycznia 1914 r.

 

Budynek biblioteki jest wpisany na liście zabytków kultury. Pracownia i repozytoria znajdują się dziś w prawym skrzydle budynku, gdzie cenny fundusz książkowy został przeniesiony po przystosowaniu budynku do potrzeb Muzeum Literackiego P.O.H, które było otwarte w r. 1954. Obecnie w bibliotece pracują dwaj bibliotekarze. Kontynuują pracę swoich 17 poprzedników – bibliotekarzy od 1840 roku.

 

Założyciel Vavrinec Čaplovič (5 VIII 1778 Jasenová– 25 XII 1853 Bratysława) zaczął zbierać książki już jako 14-letni chłopak podczas studiów w Bańskiej Bystrzycy, co potwierdzają zapisy z jego rękopisowego katalogu. Swoją działalność kolekcjonerską koncentrował początkowo na terytorium rodzinnej Orawy. W 1810 r. stał się sekretarzem osobistym i archiwariuszem dyrektora naczelnego Komitatu Orawskiego hrabiego Franciszka Zičiego (Zichy'iego). Po przeprowadzce do Bratysławy w służbie rodziny Zičiów, otworzyły mu się obfite źródła zachodnioeuropejskiego rynku książki (Wiedeń, Linz, Budapeszt, Veszprém, Praga, Leipzig, Halle, Berlin, Poczdam, Ulm, Augsburg oraz inne). Książki kupował w różnych księgarniach, antykwariatach, u różnych bibliotekarzy i drukarzy (J. Schweiger, J. Landes, Lippert, S. Mandl, Hochschorner, F. Korn, Rath, Hertzl, Mayer). Niektóre nabył też od swoich wielbicieli i przyjaciół (J. Gyurikovits, prof. J. Palkovič, M. Hamuljak, prof. Fabry, M. Holko ml., J. Čaplovič, P. Kubinyi, M. Bencúr, J. Török, J. Kovachich, Ľ. Štúr).

Szczytem działalności kolekcjonerskiej Čaploviča był jego szlachetny uczynek w 1839 roku, kiedy na podstawie pisma darowizny z 15 kwietnia oddał swoją prywatną kolekcję Orawie. W czasie darowania chodziło o 20 000 książek i częścią darowizny było także wiele muzealnych przedmiotów. Pismo darowizny zawierało ze względu na tymczasowe warunki również bieżące wskazówki dalszego zarządzania biblioteką (odpowiednie pomieszczenia, wyposażenie biblioteki, obowiązki bibliotekarza). Na uroczystym posiedzeniu Komitatu 24 maja 1839 r. zostało pismo darowizny przeczytane i dar Čaploviča został gorąco przyjęty. Biblioteka została uznana za własność Komitatu Orawskiego, który zobowiązał się do jej utrzymywania i dbania o jej rozwój. Kolekcja została następnie przewieziona w 14 przesyłkach z Bratysławy do Dolnego Kubina w latach 1839 -1851. Vavrinec Čaplovič po swoim szlachetnym uczynku uzupełniał bibliotekę do końca swojego życia. Wszystkie książki zapisywał do swoich rękopisowych katalogów - z 14 zachowało się ich w archiwum Biblioteki Čaploviča13. Na swoją sześćdziesięcioletnią działalność kolekcjonerską (od 1 XI 1792 do 26 IV 1852) wydał łącznie 63 455 guldenów 23 krajcarów.

Fundusz książkowy Biblioteki Čaploviča był kilka razy uporządkowany i katalogowany przez wielu bibliotekarzy. Biblioteka do chwili obecnej jest oparta na ostatniej katalogizacji, której autorem był dr. Ján Smetana w okresie międzywojennym. Według niej są starodruki uporządkowane i podzielone na 12 głównych grup według dziedzin nauki i na 4 inne grupy. W latach 90-tych XX wieku była stworzona odrębna ewidencja nabytków Nowego Funduszu (książki uzyskane w wyniku działalności akwizycyjnej) i Biblioteki Podręcznej. Dla lepszej orientacji podajemy liczbę jednostek bibliotecznych w poszczególnych grupach:


Bibliografie, leksykony 2 233
Teologia 4 860
Filozofia 2 528
Historia i geografia 12 062
Socjologia 1 298
Prawo 1 601
Filologia 2 689
Literatura piękna 3 603
Matematyka 2 289
Nauki przyrodnicze 11 911
Sztuka 1 665
Rewie i varia 38 145
R (rara) 594
C (cymelia - rękopisy) 302
P 817
K 1 465
NF (Nowy Fundusz) 3 856
Biblioteka Podręczna 977
Łącznie 92 895 jednostek bibliotecznych (dnia 31 XII 2014)

 

W cennym zbiorze Biblioteki Čaploviča znajdują się słowackie, europejskie oraz światowe dzieła. W funduszu jest 25 inkunabułów - pierwszych druków (czyli starodruków do 1500 r.). Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej – wydział dziedzictwa kulturowego na wniosek Słowackiej biblioteki narodowej w Martinie uznało 4 maja 2007 roku za historyczny fundusz książkowy właśnie 25 inkunabułów. Książki z XVI wieku są reprezentowane przez 1408 jednostek bibliograficznych według katalogu druków XVI wieku.
W skrócie podajemy wyniki naukowego opracowania niektórych części funduszu:
W latach 1992-1994 zostało naukowo opracowanych 1 293 dzieł kolekcji sztuk plastycznych z funduszy biblioteki. Po trzyletnim wysiłku był naukowej i szerszej publiczności udostępniony bardzo cenny i unikatowy zbiór z XVII - XIX wieku, zawierający np. projekty dekoracji teatralnych, portrety, weduty, reprodukcje dzieł malarskich i rzeźbiarskich, architekturę, ilustracje botaniczne, rysunki różnych autorów o rozmaitych motywach.
Kolejną interesującą częścią zróżnicowanego funduszu biblioteki są stare mapy z XVII - XX wieku. Są wśród nich takie, które pokazują terytorium Orawy, lecz także innych części Słowacji czy dawnych Węgier, ale również mapy innych krajów Europy i świata. W latach 1994 - 1997 zostało opracowanych 1 607 map. Z podanej liczby, 144 map pokazuje terytorium Słowacji i jego części (mapy komitatów, dorzeczy rzek, miejscowości, itp.). W latach 2000-2007 kontynuowało kolejne profesjonalne opracowanie – a mianowicie opracowanie kolekcji starych atlasów z XVI - XX wieku. Udało się "zdobyć" 164 tomów różnych wydań atlasów, znajdujących się w wielu grupach funduszu książkowego, słynnych autorów i wydawnictw jak np. Ptolemeusz, Ortelius, Homann, Mercator, Blaeu oraz inni, w którym było łącznie 7 644 różnych map krajów wszystkich kontynentów Ziemi.

 

Zbiór rękopisów został ujawniony dzięki fachowemu opracowaniu w latach 1996 - 2000. Cały zbiór rękopisów pochodzi z okresu XIV - XIX wieku. Sześć najstarszych rękopisów opracowano już w poprzednim okresie (Sopko, Średniowieczne kodeksy łacińskie w bibliotekach słowackich, 1981, s. 153-158). W Bibliotece Čaploviča jest 284 kompletnych rękopisów i 18 niekompletnych dodatków. Ze względu na język, przeważa łacina, często pojawia się jednak kombinacja łaciny z innymi językami, takimi jak słowacki, węgierski, niemiecki oraz grecki. Z innych języków można znaleźć też hebrajski, czeski, polski, włoski, hiszpański, francuski, angielski oraz inne. Rękopisy są poświęcone notatnikom, korespondencji, notatkom i fragmentom z różnych czasopism i książek, ale nie brak także oryginalnych dzieł literackich. Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej – wydział dziedzictwa kulturowego na wniosek Słowackiej biblioteki narodowej w Martinie uznało 1 grudnia 2008 r. za historyczny fundusz książkowy 302 rękopisów.

Z archiwum Biblioteki Čaploviča pracuje się od r. 2001 nad transkrypcją danych bibliograficznych i dzienników i nad przekładem z łaciny niektórych części dziennikowych rękopisowych katalogów założyciela - Vavrinca Čaploviča. Z oryginalnych 14 katalogów zachowało się 13. Udało nam się przeprowadzić badania książek niemieckich w funduszu, badania regionalnych słowackich druków XVIII i XIX wieku, trwają badania dzieł charakteru etnologicznego XVI - XIX wieku i zaczęto badania terytorialnych językowych książek polskich i czeskich. Corocznie przygotowują się wystawy tematyczne dla szkół i ogólnej publiczności, zajęcia i prezentacje o różnych interesujących osobowościach pojawiających się w obszernym funduszu bibliotecznym. Zwykłą częścią pracy bibliotekarza jest również świadczenie usług biblioteczno-informacyjnych badaczom, a także inna działalność związana z ochroną, uzupełnianiem, zachowaniem i opracowywaniem funduszu książkowego.

Fundusz historyczny Biblioteki Čaploviča jest aktualny także dziś. Zapraszamy wszystkich do odkrywania jego rozmaitego bogactwa i ponadczasowego przesłania. Zapraszamy serdecznie do Biblioteki Čaploviča!