Historia Orawskiej Kolejki Leśnej

Orawa to region górzysty, którego największym bogactwem naturalnym były i nadal są lasy. Korzyść ze zrywki drewna była najbardziej wydajnym źródłem dochodów. Komercyjna zrywka i transport drewna na miejsca jego sprzedaży uzyskała duże znaczenie już w średniowieczu.
Komposesorat Orawski, który powstał jako spadkobierca historycznego feudalnego Komitatu Orawskiego, stał się pod koniec XIX w. nowoczesną spółką przedsiębiorczą w dziedzinie gospodarki leśnej. W związku z modernizacją całego gospodarstwa leśnego było potrzebne rozwiązać technicznie skomplikowane zadanie – transport drewna ściętego na niedostępnych górskich terenach do klientów. Tradycyjne zaprzęgi konne i transport wodny na tratwach nadal były używane, ale nie miały odpowiedniej pojemności i zależały od pogody.
Na początku XX wieku przedstawiciele Komposesoratu Orawskiego postanowili zająć się kwestią transportu drewna i w tym celu zbudować kolej leśną o szerokości 760 mm, zdolną do pokonania górzystego terenu. Koleje leśne w tym okresie były nowoczesną, ale już sprawdzoną technologią, która również sprawdziła się w lasach całej Europy Środkowej.
Projekt nowej kolei leśnej został sporządzony w okresie I wojny światowej i w dniach 3 – 4 lipca 1918 roku otrzymał pozwolenie na budowę. Dzięki pracy jeńców wojennych była kolej już 27 lipca 1918 r. oddana do ekspolatacji. Nowa kolej prowadziła z Oravskiej Lesnej przez Zákamenné do Lokcy. Umożliwiła wywóz drewna z gospodarstw leśnych Komposesoratu Orawskiego z siedzibą w Mútnym i Zákamennym, nie miała jednak bezpośredniego połączenia z siecią publicznej komunikacji kolejowej.
Ze względu na usunięcie tego niedociągnięcia zostały w 1921 r. opracowane 3 projekty. Najbardziej ekonomicznym rozwiązaniem był pomysł połączenia Orawskiej Kolejki Leśnej z podobną kolejką na Kysucach. Rozwiązanie to zostało zatwierdzone w 1924 roku.
Kysucka Kolej Leśna była oddana do eksploatacji 15 X 1918 i w przeciwieństwie do Orawskiej miała bezpośrednie połączenie z strategicznie cenną Koleją Bohumínską za pośrednictwem bocznicy w Oščadnicy i obie linie były tylko 8 km od siebie. Projekt kolei łącznej został opracowany przez firmę Dipl. Ing. E. a L. Gál z Ružomberku. Projekt zawierał technicznie wyjątkowe i oryginalne rozwiązanie problemu dużego pochylenia wznoszenia na szczycie Beskyd, który trzeba było pokonać.
Wybrany wariant zawierał 5 zwrotnic, z których zwrotnice Chmura i Beskyd służyły jako stacje. Budowa torów łącznych była dokończona 1 XII 1926 r. Zezwolenie do eksploatacji udzieliło 15 II 1928 Ministerstwo kolei Czechosłowacji. Połączeniem Orawskiej i Kysuckiej Kolejki Leśnej powstał jeden zintegrowany system transportowy, na głównym odcinku Oščadnica – Lokca o długości ponad 60 km. Ruch handlowy w pełni się rozbiegł i podczas niego według potrzeb powstawały i znikały bocznice kolejowe, żeby powiększyć efektywność transportu według aktualnego zapotrzebowania wycinku lasów i ich zagospodarowania.
Kysucko-orawska kolej leśna pomyślnie funkcjonowała przez cały okres I Republiki Czechsłowackiej i wojennej Republiki Słowackiej. Ani ona nie unikła wydarzeniom wojennym i zimą 1945 roku została uszkodzona przez partyzantów, którzy chcieli zapobiec jej wykorzystywaniu przez jednostki okupanckie faszystowskich Niemiec.
Po zakończeniu II wojny światowej został Komposesorat Orawski jako gospodarstwo zawieszony i jego własność została podzielona między gminy i państwo.
Nowym właścicielem kolei leśnej zostało państwo. W okresie powojennym doszło do restrukturyzacji byłych gospodarstw leśnych Komposesoratu Orawskiego. Zarządzaniem pracami leśnymi zajęło się nadleśnictwo Kraju żylińskiego, do którego należała także piła w Zákamennym, która nadal do transportu drewna wykorzystywała Orawską Leśną Kolejkę. I właśnie w latach pięćdziesiątych XX w. ruch handlowy osiągnął swój szczyt.
Kysucko-orawska leśna kolej przeżywała w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku kryzys. W nowych warunkach traciły koleje leśne swoją główną zaletę: w porównaniu do transportu ciężarówkami były zbyt ociężałe a ich eksploatacja zbyt kosztowna.
Tory i park pojazdów szynowych były na tyle zużyte ich wykorzystywaniem w terenie górzystym, że warsztaty ČSD Vrútky, odpowiedzialne za ich konserwacje i naprawy, odmówiły nadal zajmować się przestarzałym parkiem pojazdów. Utrzymanie utrudniał nieustanny brak części zamiennych do lokomotyw, które już dziesiątki lat nie produkowano.
Z tych powodów, 28 VI 1967 Dyrekcja lasów państwowych w Żylinie złożyła wniosek o wydanie decyzji w sprawie zawieszenia działania piły w Zákamennym.

Wydział transportu Komitetu Kraju żylińskiego zdecydował o zamknięciu kolei dnia 1 stycznia 1969 r. Komitety miejskie w Dolnym Kubinie i Czadcy rozplanowały demontaż całej kolei w trzech etapach na lata 1969-1971.
Na pierwszym etapie miały zostać zdemontowane tory na odcinkach Breza – Mútne – Furandová i Breza – Zákamenné. Na II etapie należało kontynuować w pracach likwidacyjnych na odcinku: Zákamenné – Podrusnáčka. Zadaniem III etapu było zakończenie likwidacji leśnej kolejki przez usunięcie reszty linii kolejowych na odcinkach: Oščadnica – Chmúra, Beskyd – Chmúra, Zákamenné – Ústrig, Ústrig – Gontkula, Gontkula – Beskyd i na terenie fabryki drewna w Krásnie nad Kysucou.
Tory były demontowane po częściach, więc dopiero 31 XII 1971 nastąpiło oficjalne zakończenie działalności.
Uznanie części Kysucko-orawskiej Kolejki Leśnej na odcinku Chmúra – Beskyd – Tanečník za zabytek kultury w 1972 r. w ostatniej chwili zapobiegło likwidacji tego interesującego dzieła technicznego. Jednak zachowana została tylko niewielka część torów. Podjęto decyzję zachowania tylko około 8 km z leśnej kolei o oryginalnej długości ponad 110 km. De facto był to odcinek łączący zbudowany w 1926 r. w celu połączenia Orawskiej i Kysuckiej kolei leśnej.
Orawska Kolejka Leśna została zachowana na odcinku przełęcz Beskyd – stacja Tanečník. Została bez właściciela i gwarancji utrzymania. O ocalenie zniszczonego zabytku zasłużyli się szczególnie wolontariusze. W związku z tym Muzeum Orawskie zajęło się zarządzaniem zachowanego odcinku w 1986 r. a w 1988 roku opracowano plan odbudowy zabytków, związany ze załatwieniem spraw majątkowo-prawnych dotyczących toru i budynków na terenie stacji Tanečník.
We współpracy z wolontariuszami w ramach akcji Strom života (Drzewo Życia) zrobiono w latach 1989-1993 bardzo dużo dla ocalenia zabytku.
W sierpniu 1992 r. zawarto umowę pomiędzy Muzeum Orawskim im. P. O. Hviezdoslava w D. Kubinie i Kysuckim Muzeum w Czadcy o generalnym remoncie całej zachowanej części leśnej kolejki na terytorium obu regionów. Remont generalny rozpoczął się na Kysucach w roku 1993 i na Orawie przeprowadzono prace remontowe w 1996 r. W ramach tych prac zrekonstruowało wojsko kolejowe armii słowackiej stację Beskyd i most w miejscowości Tanečník.
Owocną współpracę przerwała klęska żywiołowa. W r. 1997 tory na kysuckiej stronie zniszczyła powódź i osuwiska ziemi. Istniejące środki były skierowane do naprawy uszkodzonych części i remont linii Orawskiej Kolejki Leśnej został odłożony na czas nieokreślony.
Od 2003 roku rozpoczęło Muzeum Orawskie im. P. O. Hviezdoslava systematyczne prace remontowe na kolei leśnej.
Muzeum Orawskie w 2004 r. opracowało projekt "Wykorzystanie potencjału górnej Orawy w dziedzinie turystyki przez rekonstrukcję wąskotorowej kolejki leśnej Orawa-Kysuce, łączącej region orawski i północno-považski" (autorzy projektu: PaedDr. M. Jagnešáková, PhDr. E. Kulášová, Bc.M.Rusnáková) dla ocalenia i rekonstrukcji Orawskiej Kolejki Leśnej i uzyskało z EFRR i budżetu państwa kwotę 22 016 047,20 SKK. Muzeum Orawskie finansowało z własnych środków 8,04 mil. SKK i samorząd Kraju żylińskiego wniósł kwotę 9,2 mil. SKK. Realizacja i implementacja projektu wymagały opieki fachowej i specjalizowanych firm z kompetencją fachową na odbudowę linii kolejowych oraz budynków, dlatego pomoc wolontariuszy i miłośników kolejki już nie była potrzebna.
Dokumentacja projektowa dla odbudowy linii została opracowana przez firmę Reming Consult a.s. Bratislava, dokumentacja dla rekonstrukcji obiektów przez firmę INKOPP s.r.o. Žilina. Na podstawie dokumentacji technicznej wydano pozwolenie na budowę w celu odbudowy linii kolejowej przez Państwowy Urząd Kolejowy w Bratysławie dnia 18. 08. 2004, pod nr. 2963/04, pozwolenie na budowę dla odbudowy obiektów zostało wydane przez urząd budowlany w miejscowości Zákamenné dnia 24. 08. 2004 (nr. 04/0266) i dla budowy oczyszczalni ścieków przez rejonowy urząd środowiska w Dolnym Kubinie dnia 24.08.2004. (pod nr. 2004 / 00492).
W zamówieniach publicznych jako wykonawca zwyciężyła firma KOTEZA s.r.o. Vrútky. Realizację projektu rozpoczęliśmy w listopadzie 2005 r. i zakończyliśmy w październiku 2007 roku. Byliśmy zobowiązani umową do realizacji projektu w ciągu dwóch lat. Cała linia kolejowa została zdemontowana i były całkowicie odnowione podłoże i nawierzchnia linii kolejowej, zostały odnowione i oczyszczone przepusty i rowy do odprowadzania wody deszczowej. Został zrekonstruowany cały obiekt eksploatacyjny, zbudowaliśmy stałą ekspozycję Orawskiej Kolejki Leśnej i Komposesoratu Orawskiego (autor PhDr. M.Chmelík), kasę, sklep z pamiątkami, toalety i nieużywane poddasze przebudowano na depozyt do przechowywania przedmiotów zbiorowych należących do muzeum. Obiekt gospodarczy został zburzony i na jego miejscu wybudowano nowy budynek drewniany, który dobrze pasuje do środowiska. W nowym budynku oprócz biur dla pracowników, znajdują się również publiczne toalety dla zwiedzających. Dokonaliśmy remont całej stacji Tanečník i jej okolic, odbudowali schody zewnętrzne, ścianę z ościeżnicami, została przeprowadzona realizacja ogrzewania, wodociągu, kanalizacji, zbudowana oczyszczalna ścieków, została wybrukowana droga dojazdowa i chodniki, wysiany trawnik i posadzone drzewa. Projekt techniczny nie wziął pod uwagę budowy nowych przepustów, dlatego że w czasie mierzenia linii i opracowania dokumentacji były przepusty zarośnięte i projektant zaproponował tylko ich wyczyszczenie i prostą odnowę funkcji. Dopiero realizacja prac budowlanych wykazała, że wielu z nich jest uszkodzonych, pękniętych i ze względu na warunki hydrogeologiczne terytorium była potrzebna budowa nowych przepustów. Ponadto na terenie stacji Tanečník dotąd nie było wody, dlatego było potrzebne przeprowadzić wodę ze źródła przez wodociąg do poszczególnych obiektów. Na odnowionej części linii znajduje się drewniany most kolejowy, który w czasie opracowania projektu został oceniony przez technika budownictwa jako nadający się do funkcjonowania. W 2007 r. przez podmywanie podpory pękł główny filar, więc główne elementy konstrukcji mostu trzeba było wymienić. Na terenie stacji Tanečník został umieszczony i plac zabaw złożony z drewnianych elementów, gdzie dzieci mogą spędzać wolny czas. W trakcie realizacji projektu został również odnowiony park pojazdów kolejowych — kupiliśmy dwie lokomotywy spalinowe, jedną drezynę spalinową, zrekonstruowaliśmy dwa otwarte wagony pasażerskie. Na przełęczy Beskyd zbudowaliśmy wieżę widokową i teren kolejki został wzbogacony o naukowy szlak turystyczny Tanečník.
W ramach zakończenia projektu opracowaliśmy regulamin, grafikon oraz inne dokumenty o charakterze legislacyjnym, na podstawie których dnia 5 listopada 2007 r. Urząd regulacji transportu kolejowego w Bratysławie wydał zezwolenie prowadzenia specjalnej kolejki "Orawska Kolejka Leśna, na odcinku Tanečník - przełęcz Beskyd" i dnia 7 stycznia 2008 r. licencje dla prowadzenia działalności transportowej kolejki pod numerem ewidencyjnym 02/2007.
Dnia 31.05.2008 Muzeum Orawskie im. P. O. Hviezdoslava z udziałem ważnych przedstawicieli uroczyście otworzyło dla publiczności po 36 latach odbudowaną Orawską Kolejkę Leśną, która w przeszłości była używana do transportu wartościowego surowca – drewna, a dziś została udostępniona dla zwiedzających. Zapraszamy wszystkich Państwa, którzy przychodzą do tego wspaniałego zakątka Słowacji. Będą się Państwo mogli zachwycić przyrodą orawską i miło spędzić chwile wolnego czasu.